KOEPELKERK  LEEUWARDEN  -  MONUMENT

Onlangs is de Koepelkerk, een bijzonder fraaie schepping van de beroemde architect Tjeerd Kuipers (1857-1942) – gebouwd in 1923 als 50e kerkgebouw uit diens oeuvre, juist samenvallend met het 25e regeringsjaar van koningin Wilhelmina – officiëel verklaard tot rijksmonument. Het gebouw is één van de meest gaaf gebleven meesterwerken van deze architect uit de eerste helft van de twintigste eeuw in ons land: de zogenaamde Amsterdamse school. Opvallend aan de buitenkant vanwege de in het oog springende groene koepel, maar van binnen imponerend door de verbluffende ruimtesymboliek van het gebouw en de schitterend gekleurde en gebrandschilderde raampartijen en rosets. Die functionele symboliek daarin is voor die tijd heel merkwaardig in een gereformeerd kerkgebouw, waarin het meubilair geheel naar de ideeën van Dr. Abraham Kuyper (1837-1920) is gerangschikt.

In de optiek van Kuyper is het Woord, en vooral het gebrachte woord het belangrijkste. De kansel staat temidden van de gemeente, maakt er zelfs deel van, maar tegelijkertijd ook centraal. Alle meubilair is zodanig opgesteld en gegroepeerd, dat men vanuit elke hoek of plaats in de kerk altijd zicht heeft op de kansel. Men kan de voorganger zien, maar de voorganger ziet elke kerkganger en zijn kerkenraadsleden eveneens. Tegelijkertijd kan de gemeente de kerkenraadsleden herkennen en goed zien.

Aan kunstwerk en symboliek is er in de Koepelkerk veel meer te zien dan wat men zo oppervlakkig denkt waar te nemen. Zelfs zoveel waardevols, dat het gebouw zich op een eenzaam niveau uitermate onderscheidt van de meeste Gereformeerde kerkgebouwen.

Alle ramen zijn voorzien van gebrandschilderd glas. Het zogenaamde antieke glas is aangebracht in de ramen van de koepel en de twee grote driedelige ramen weerszijden van het orgel. Links en rechts daarvan eveneens de ramen boven de galerijen aan de zuidzijden.

In de overige ramen is gekleurd kathedraalglas geplaatst. Naast de figuratieve voorstellingen ontdekken we specifieke afbeeldingen.

In de grote 12-delige roosvensters boven de galerijen staan afbeeldingen van de zon, de maan en de sterren.

Één van de sterren is extra groot met een sterke lichtflits. (De ster van Bethlehem).

De vensters van de uitbouwen tussen de galerijen bevatten de vier evangelisten Matthéus, Marcus , Lucas en Johannes. De symboliek daaraan is ontleend aan de Openbaring van Johannes. De vier evangelisten worden daarin voorgesteld als vier dieren:

Matthéus: een mensenhoofd met vleugels (engel).

Marcus: een leeuw.

Lucas: het rund (stier)

Johannes: een adelaar.

Openbaring 4 : 6-8: “En midden in de troon en rondom de troon waren de vier dieren, vol ogen van voren en van achteren. En het erste dier was een leeuw gelijk, en het tweede dier een rund gelijk, en het derde dier had het gelaat als van een mens, en het vierde dier was een vliegende arend gelijk.

En de vier dieren hadden elk voor zich zes vleugels en waren rondom en van binnen vol ogen en zij hadden dag noch nacht rust, zeggende: Heilig, heilig, heilig is de Here God, de Almachtige, die was en die is en die komt”.

In Openbaring 12 : 1 lezen we: “En er werd een groot teken in de hemel gezien: een vrouw, met de zon bekleed, met de maan onder haar voeten en een krans van twaalf sterren op haar hoofd;” Vers 17: “En de draak werd toornig op de vrouw en ging heen om oorlog te voeren tegen de overigen van haar nageslacht, die de geboden van God bewaren en het getuigen van Jezus hebben.”

In het middelste raam aan de linkerkant van het orgel staat het zegel van de kerk van Leeuwarden afgebeeld met de tekst uit Openbaring 5 : “Zie de Leeuw uit de stam van Juda heeft overwonnen”, dat is het symbool voor de Gereformeerde Kerk van Leeuwarden.

In het middelste raam aan de rechterkant van het orgel staat het wapen van koningin Wilhelmina met de jaartallen 1898 en 1923. Eigenlijk had deze kerk “Wilhelminakerk” moeten heten en dan had dit raam daarvoor als symbool gediend. De naam Koepelkerk is geheel ingeburgerd.

Verder vindt men in deze ramen nog afbeeldingen van b.v. een gestileerde uil en een zandloper.

De glazen zijn gemaakt in het atelier van de fa. Lohrer te Utrecht.

Het doopvont in de kerk is van mooi Skyros marmer gemaakt. Het doopbekken wordt gedragen door vier overhoeks geplaatste zuiltjes. Het beeldhouwwerk geeft naast figuratieve voorstellingen ook hier de evangelisten, gesymboliseerd in de vier dieren.

Het leidt uiteraard geen twijfel, dat in deze ruimte het imposante en fraaie 16-voets orgelfront de volle aandacht trekt. Gezien de introverte soberheid van het bijzondere interieur enigszins te opvallend.

In 1977 is bij de plaatsing van dit instrument de orgelkast opnieuw ontworpen. Daarin is getracht in de geest van vroegere frontontwerpen van Tjeerd Kuipers aansluiting te vinden.

Als voorbeelden zouden de Wilhelminakerk te Dordrecht (1898) en de Nieuwe Zuiderkerk te Rotterdam (1916, inmiddels afgebroken) kunnen dienen. In zekere zin is die opzet goed geslaagd. Het forse hoge front weerspiegelt de inwendige inhoud van dit grote orgel.

Duidelijk is in de blokjes vormende basislijst en de ruitjeslijst om de lessenaar van de speeltafel en paneelelementen aansluiting gezocht bij het overige meubilair van de kerk.

  De beelden op het orgel zijn in 1977 op het orgel geplaatst. Ze zijn oorspronkelijk gemaakt voor het orgel van de voormalige Hervormde Kerk te Heerenveen in 1790. De beelden stellen voor: Geloof, Hoop en Liefde.

  In het snijwerk van het rugschild op de orgelbalustrade zijn twee jaartallen aangebracht:

1935: het orgel gemaakt door de Fa. Gebr. Vermeulen te Alkmaar-Weert.

1977: opbouw en plaatsing van het orgel in de Koepelkerk

Tussen het snijwerk is de volgende spreuk op een zwart veld met goud beschilderd:

“AD SOLUS DEI GLORIAM”, hetgeen betekent: “ALLEEN GOD DE EER”.

Het bijzondere van dit kerkgebouw is, dat een sober interieur een duidelijke identiteit kan uitstralen, evenwel met een rijke symboliek.

Het is eveneens bijzonder, dat dit kerkgebouw in de loop der tijden niet is aangetast door enigerlei vernieuwing- of restauratiedwang. Van binnen en van buiten is de kerk nagenoeg ongeschonden gebleven in de meer dan tachtig jaren van haar bestaan.

Juist daarom is de Koepelkerk te Leeuwarden een gebouw van monumentale waarde.

G.S.